თბილისის მერიის ტენდერებში კონკურენციის სიმცირე სისტემურ პრობლემად რჩება

თბილისის მერიის შესწავლილ ელექტრონულ ტენდერებში ერთი მონაწილის წილი 2024–2026 წლებში 37–46%-ის ფარგლებში იყო. 2026 წლის სექტემბრის ჩათვლით კი ტენდერების თითქმის 77%-ში მაქსიმუმ ორი კომპანია მონაწილეობდა. ეს ციფრები აჩვენებს, რომ მუნიციპალური შესყიდვების დიდ ნაწილში მონაწილეთა წრე ვიწროა და კონკურენციის შესაძლებლობა შეზღუდული რჩება.

2024 წელს წარმატებით დასრულებული 220 ელექტრონული ტენდერიდან 102-ში მხოლოდ ერთი პრეტენდენტი იყო. 2025 წელს ასეთი ტენდერების წილი 46.36%-დან 37.18%-მდე შემცირდა, ხოლო 2026 წლის სექტემბრის ჩათვლით 43.59% შეადგინა: 156 ტენდერიდან 68-ში შემსყიდველს მხოლოდ ერთი მონაწილის შეთავაზება ჰქონდა.

2025 წელს ერთი მონაწილის მქონე ტენდერების წილი შემცირდა, თუმცა 2026 წლის პირველ ცხრა თვეში ისევ 40%-ს გადააჭარბა. სამივე პერიოდში შესწავლილი ტენდერების მესამედზე მეტში მერია სხვადასხვა კომპანიის შეთავაზებებს შორის არჩევანის გარეშე დარჩა.

რას ნიშნავს მხოლოდ ერთი შეთავაზება

ტენდერი შემსყიდველს სხვადასხვა კომპანიის შეთავაზებების შედარების შესაძლებლობას უნდა აძლევდეს. როდესაც მონაწილეობას მხოლოდ ერთი კომპანია იღებს, ეს არჩევანი ქრება და სუსტდება კონკურენტული ზეწოლა ფასზე. შემსყიდველი ვეღარ ხედავს, შესთავაზებდა თუ არა სხვა მიმწოდებელი იმავე საქონელს ან მომსახურებას უკეთესი პირობებით.

როდესაც ასეთი შედეგი ტენდერების მნიშვნელოვან ნაწილში მეორდება, კონკურენციის სიმცირე ცალკეული შესყიდვის ფარგლებს სცდება. მერიის წინაშე დგას ამოცანა, გააფართოოს მონაწილეთა წრე და გაარკვიოს, რა უშლის ხელს სხვა მიმწოდებლებს შესყიდვებში მონაწილეობაში.

ევროკომისიის Single Market and Competitiveness Scoreboard-ის მეთოდოლოგიით, ერთპრეტენდენტიანი შესყიდვების 10%-მდე წილი დამაკმაყოფილებელია, 20%-ზე მეტი კი - არადამაკმაყოფილებელი. ამ შეფასების ჩარჩოს ფონზე თბილისის მერიის 37–46%-იანი მაჩვენებელი პრობლემის მასშტაბს გამოკვეთს: ის ევროპულ 20%-იან ზღვარს დაახლოებით ორჯერ აღემატება.

ევროკომისიის მიდგომის არსი მარტივია: მეტი მონაწილე შემსყიდველს მეტ არჩევანს აძლევს და გადახდილი თანხის სანაცვლოდ უკეთესი პირობების მიღებას უწყობს ხელს. თბილისის შესყიდვების მნიშვნელოვანი ნაწილი სწორედ ამ შესაძლებლობას არის მოკლებული.

ერთი ან ორი მონაწილე ტენდერების უმრავლესობაში

ერთი მონაწილის სტატისტიკა სურათის მხოლოდ ნაწილია. 2024 წელს ერთი ან ორი კომპანია მონაწილეობდა მერიის 220 შესწავლილი ტენდერიდან 150-ში, ხოლო 2025 წელს - 234-დან 156-ში. ორივე წელს ასეთი შესყიდვები მთლიანის დაახლოებით ორ მესამედს შეადგენდა. 2026 წლის სექტემბრის ჩათვლით მათი წილი 76.92%-მდე ავიდა: 156 ტენდერიდან 120-ში მონაწილეთა რაოდენობა ორს არ აღემატებოდა.

ორი მონაწილის პირობებში შეთავაზებების შედარება უკვე შესაძლებელია, თუმცა არჩევანი კვლავ მცირეა. 2024–2025 წლებში მერიის ტენდერების დაახლოებით ორი მესამედი მაქსიმუმ ორი კომპანიის მონაწილეობით დასრულდა, ხოლო 2026 წლის სექტემბრის ჩათვლით ეს წილი სამ მეოთხედსაც აღემატებოდა. შესაბამისად, უფრო ფართო კონკურენცია შესყიდვების მხოლოდ მცირე ნაწილში იქმნებოდა.

ფასი ხარისხი და შესყიდვის რისკები

კონკურენციის სიმცირე ასუსტებს ფასის შემცირების სტიმულს და ზრდის რისკს, რომ შემსყიდველმა საქონელსა თუ მომსახურებაში იმაზე მეტი გადაიხადოს, ვიდრე უფრო ფართო შეჯიბრის პირობებში გადაიხდიდა. მცირდება მიმწოდებლებზე ზეწოლაც, გააუმჯობესონ ხარისხი და შესრულების პირობები. საჯარო ბიუჯეტისთვის ეს თანხის უკეთ გამოყენების დაკარგული შესაძლებლობის რისკია.

მონაწილეთა ვიწრო წრე ყურადღებას სატენდერო პირობებზეც ამახვილებს. საჭიროებასთან შეუსაბამოდ მკაცრი გამოცდილების მოთხოვნა, შეთავაზების მოსამზადებლად მცირე დრო და დიდი მოცულობის სამუშაოების ერთ კონტრაქტში გაერთიანება კომპანიებს ბაზარზე შესვლას ურთულებს. ამ ბარიერების გამოვლენა და მოხსნა კონკურენციის გაზრდის ერთ-ერთი მთავარი გზაა.

დაბალი კონკურენცია ზრდის კორუფციულ რისკებსაც: ვიწრო წრეში უფრო მაღალია შესყიდვის პირობებზე გავლენის, კომპანიებს შორის შეთანხმებისა და შემსყიდველის კონკრეტულ მიმწოდებლებზე დამოკიდებულების საფრთხე. ამიტომ განმეორებით მცირე მონაწილეობის მქონე ტენდერები მერიისა და ზედამხედველი ორგანოების განსაკუთრებულ ყურადღებას მოითხოვს.

კონკურენციისა და ეკონომიის კავშირი ქვეყნის მასშტაბით

კონკურენციის სიმცირე მხოლოდ თბილისის პრობლემა არ არის. სახელმწიფო შესყიდვების სააგენტოს ანგარიშით, 2024 წელს საქართველოში ერთ ტენდერზე საშუალოდ 2.02 მონაწილე მოდიოდა, 2025 წელს კი - 2.22. გაუმჯობესების მიუხედავად, საშუალო მაჩვენებელი კვლავ ორ მონაწილესთან ახლოს რჩება.

კონკურენციის ფინანსური მნიშვნელობა ჩანს „ფლანგვის დეტექტორის“ წინა ანალიზშიც. 2015–2019 წლებში ერთ ტენდერში საშუალოდ 2.09 მონაწილე იყო, ეკონომია კი 10.3%-ს შეადგენდა. 2020–2021 წლებში მონაწილეთა საშუალო რაოდენობა 2.21-მდე, ეკონომია კი 12.7%-მდე გაიზარდა. 2022–2023 წლებში ორივე მაჩვენებელი შემცირდა - შესაბამისად, 1.93-მდე და 7.6%-მდე. 2024–2025 წლებში მონაწილეთა საშუალო რაოდენობა 2.12-მდე, წლიური ეკონომიის პროცენტების მარტივი საშუალო კი 8.6%-მდე გაიზარდა.

ეკონომია შესყიდვის სავარაუდო და საბოლოო სახელშეკრულებო ღირებულებებს შორის სხვაობაა. მეტი კონკურენცია ამ სხვაობის გაზრდის შესაძლებლობას ქმნის. მიღებულ შედეგზე გავლენას ახდენს საწყისი ფასიც და შესყიდვის საგანიც - ამიტომ საჯარო ფულის ეფექტიან ხარჯვაში მნიშვნელოვანია როგორც მონაწილეთა წრის გაფართოება, ისე რეალისტური ფასის განსაზღვრა.

„ფლანგვის დეტექტორის“ წინა ანალიზი შესაძლო დამატებითი ეკონომიის მასშტაბსაც გამოყოფს: მისი შეფასებით, 2022–2025 წლებში კონკურენციის 2020–2021 წლების დონეზე შენარჩუნებას სულ მცირე 600 მლნ ლარის დამატებითი ეკონომიის შესაძლებლობა უკავშირდებოდა ქვეყნის მასშტაბით.

როგორ გაფართოვდეს მონაწილეთა წრე

კონკურენციის გასაზრდელად პირველ რიგში უნდა გაირკვეს, რატომ რჩებიან პოტენციური მიმწოდებლები ტენდერების მიღმა. ამისთვის შემსყიდველს შეუძლია განმეორებით ერთპრეტენდენტიანი შესყიდვების გაანალიზება და კომპანიებთან ღია კონსულტაციების გამართვა. ბაზრის წინასწარი კვლევა დაეხმარება პირობების ისე განსაზღვრაში, რომ ისინი შესყიდვის რეალურ საჭიროებას შეესაბამებოდეს.

ამისთვის საჭიროა შესყიდვების წინასწარი დაგეგმვა, შეთავაზების მოსამზადებლად საკმარისი დრო და საჭიროებასთან პროპორციული საკვალიფიკაციო მოთხოვნები. შესყიდვის ცალკეულ ლოტებად დაყოფა, სადაც ეს მიზანშეწონილია, მცირე კომპანიებისთვისაც ხსნის მონაწილეობის შესაძლებლობას. მეტი კომპანიის დაინტერესება უნდა გახდეს შესყიდვის დაგეგმვის კონკრეტული ამოცანა.

კონკურენციის სიმცირის ფასი საბოლოოდ მოქალაქეებზე აისახება. როცა ბიუჯეტი უკეთესი ფასისა და ხარისხის მიღების შესაძლებლობას კარგავს, ნაკლები რესურსი რჩება გზების, ტრანსპორტის, ინფრასტრუქტურისა და სხვა მუნიციპალური მომსახურების გასაუმჯობესებლად. მერიის ამოცანაა, შესყიდვებში მეტი კომპანიის მონაწილეობით საჯარო ფული უკეთეს შედეგში გარდაქმნას - მოქალაქემ გადახდილი თანხის სანაცვლოდ მეტი და უკეთესი მომსახურება მიიღოს.